Blogje om de gedachten rondom de samenwerking in de lokale politiek vorm te geven. Zuiver coalitie- of raadsakkoord? Mixjes? Wethouders via de ons-kent-ons-methode of openbaar en op inhoud? Duidelijke spelregels zijn wel nodig…..zijn die er?

Natuurlijk kun je een klassiek coalitieakkoord sluiten of als je uit bent op goede samenwerking met de gehele raad kun je een raadsakkoord sluiten. Soms worden ingrediënten van beide gebruikt en ontstaat een hybride model. Ook de benoeming van wethouders om het akkoord uit te voeren kan op verschillende manieren. Zelf zou ik wel pleiten voor een duidelijk model voor beiden. Democratie is niet de macht van de grootste….ergens heb ik wel eens gelezen dat de kwaliteit van de democratie kan worden afgelezen hoe omgegaan wordt met de ‘niet-coalitie partijen’…

In veel Nederlandse gemeenten wordt na de verkiezingen een coalitieakkoord gesloten door de partijen die samen een meerderheid vormen. Steeds vaker kiezen gemeenten echter voor het alternatief: een raadsakkoord. Een akkoord dat door (bijna) de hele gemeenteraad wordt gedragen. Vooral in kleinere gemeenten kan dit model aantrekkelijk zijn. Terwijl grotere gemeenten vaker kiezen voor een strikte scheiding tussen coalitie en oppositie, zie je in kleinere gemeenten dat via een raadakkoord de samenwerking gezocht wordt. Hierbij (en ter voorbereiding op dit voor mij nieuwe fenomeen) de belangrijkste voor- en nadelen gebaseerd op actuele inzichten en onderzoeken van onder andere de Nederlandse Vereniging voor Raadsleden en Raadsakkoord.nl.

Eerst wat is een raadsakkoord?

Een raadsakkoord is een gezamenlijk inhoudelijk programma van de gemeenteraad, waarbij niet alleen coalitiepartijen maar ook oppositiepartijen betrokken zijn. Het college van burgemeester en wethouders voert dit akkoord vervolgens uit, vaak met een minder politieke en meer verbindende rol. Volgens onderzoekers van Kalken en van den Berg zijn er 6 basisvarianten van een raadsakkoord. Voor meer info lees hun publicatie: De 6 basisvarianten voor een raadsakkoord — Raadsakkoorden

  1. Traditioneel coalitieakkoord.
  2. Raadsakkoord met wethouders via de raad.
  3. Coalitie met uitvoeringsprogramma en raadsakkoord
  4. Raadsakkoord met wethouders via coalitie
  5. Coalitie- en raadsakkoord met wethouders via coalitie
  6. Raadakkoord, wethouders deels uit coalitie, deels raadsbreed

In de Wolden werd m.i. gewerkt met versie 5. Er werd een raadsakkoord opgesteld op 30 maart 2022. Overigens was de volgorde eerst een raadsakkoord. Wat dan een raadsbreedprogramma werd genoemd. Daarna werd hier een coalitieakkoord van gemaakt door de wethouders die via klassieke informatie/formatie werden geselecteerd…

Een zuiver raadsakkoord inclusief raadsbrede vorming van college wordt door onderzoekers als volgt weergegeven:

De 6 basisvarianten voor een raadsakkoord — Raadsakkoorden. De Wolden kiest m.i. voor een omgekeerde variant 5. Voor het raadsbredeprogramma zie: Raadsbreedprogramma-2022-2026-De-Wolden-30-maart-2022.pdf. Deze ruim 3 pagina’s werden meegegeven in het formatietraject. De wethouders van GB, PvdA en D’66 hebben hier vervolgens een collegeprogramma 22-26 van gemaakt. De site van de gemeente schrijft hierover:  Het collegeprogramma ‘De Wolden geeft energie!’ is gemaakt door Gemeentebelangen, Partij van de Arbeid en D66. In het programma staan de ambities op hoofdlijnen beschreven. Bij een bestuursstijl die gericht is op het aangaan van de dialoog, verbinding en samenwerking past namelijk geen compleet uitgewerkt collegeprogramma. Zo kunnen we blijven inspelen op veranderingen. Er is ook ruimte om samen te werken aan de verdere invulling van onze maatschappelijke opgaven en ambities. Meer lezen: Collegeprogramma_2022-2026_definitief_De_Wolden.pdf

De raad die unaniem het raadsbredeprogramma ‘we doen het samen’ hebben opgesteld. Maar doen ze het ook samen? Het lijkt op een fase in het proces. Ook mooi, maar niet echt een 100% zuiver en integraal raadsakkoord.  Een mooie mix van verschillende varianten.

Voordelen van een raadsakkoord 

  1. Meer samenwerking en minder polarisatie

In kleine gemeenten zijn de onderlinge lijnen kort. Een raadsakkoord stimuleert samenwerking tussen partijen en vermindert politieke tegenstellingen. Dit kan leiden tot een constructievere bestuurscultuur. In kleine gemeenten is de sociale cohesie vaak hoog, maar de ambtelijke capaciteit beperkt. Een raadsakkoord zorgt voor meer gezamenlijk eigenaarschap en focus op gedeelde doelen, wat de effectiviteit van het bestuur kan vergroten.

  1. Betere vertegenwoordiging van kleine partijen en (eventueel) inwoners

Omdat meerdere partijen input leveren, weerspiegelt het akkoord vaak een breder scala aan belangen en ideeën uit de samenleving. Dit kan zorgen voor meer draagvlak onder inwoners. Een raadsakkoord biedt meer ruimte voor inwonersparticipatie. Omdat de thema’s raadsbreed zijn vastgesteld, kunnen inwoners makkelijker meepraten over de invulling ervan. Zeker bij versplintering in de raad krijgen ook kleine partijen (vaak “eenpitters” in kleine gemeenten) een serieuze stem aan tafel.

  1. Flexibiliteit in beleid

Raadsakkoorden zijn vaak minder dichtgetimmerd dan coalitieakkoorden. Hierdoor kan de gemeente makkelijker inspelen op nieuwe ontwikkelingen of lokale behoeften. Het blijft vaak meer op hoofdlijnen…

  1. Efficiëntie in kleine gemeenschappen en minder coalitiedwang 

In gemeenten met minder dan 25.000 inwoners kennen raadsleden elkaar vaak goed en zijn de politieke verschillen minder ideologisch. Dit maakt samenwerking via een raadsakkoord praktisch en werkbaar. Raadsleden kunnen dichter bij hun eigen verkiezingsprogramma blijven omdat ze niet vastzitten aan een “dichtgetimmerd” akkoord met een kleine meerderheid.

Nadelen

  1. Minder duidelijke politieke keuzes

Omdat iedereen betrokken is, kunnen scherpe keuzes en duidelijke prioriteiten ontbreken. Dit kan leiden tot compromissen die minder krachtig zijn. Om tot een akkoord te komen waar (bijna) de hele raad achter staat, worden plannen soms abstracter geformuleerd. Critici spreken dan van een “verdund programma”.

  1. Onduidelijkheid over verantwoordelijkheid

Bij een raadsakkoord is het lastiger om aan te wijzen wie verantwoordelijk is voor beleid. Dit kan de controlerende rol van de raad verzwakken.

  1. Risico op vertraging: Meer partijen betrekken betekent vaak meer overleg. Dit kan besluitvorming vertragen, zeker als er veel verschillende belangen spelen. Het zoeken naar wisselende meerderheden per onderwerp kost veel tijd en energie van zowel raadsleden, wethouders als ambtenaren.
  1.  Minder zichtbare oppositie: Een sterke oppositie kan bijdragen aan kritisch debat en controle. In een raadsakkoord vervaagt dit onderscheid, wat kan leiden tot minder scherp toezicht op het bestuur.   Omdat de scheiding tussen coalitie en oppositie vervaagt, kan het voor de burger lastiger zijn om te zien wie verantwoordelijk is voor bepaald beleid of waar de politieke verschillen nog precies liggen

Ook moeten we bij zo’n akkoord rekening houden met de politieke cultuur. Veel raden denken dat een raadsakkoord een oplossing voor (grote) tegenstellingen is. Een raadsakkoord is geen “quick fix” voor verstoorde verhoudingen. Het succes valt of staat bij de bereidheid van individuele raadsleden om elkaar de ruimte te gunnen.  Dat een raadsakkoord een bestuurscrisis kan overleven leren wij van de casus uit Lelystad: Omroep Flevoland – Nieuws – Ook na de crisis gelooft meerderheid nog in het raadsakkoord Lelystad

Conclusie

Voor kleine gemeenten kan een raadsakkoord een effectief middel zijn om samenwerking te bevorderen en breed gedragen beleid te maken. Tegelijkertijd vraagt het om duidelijke afspraken over rollen en verantwoordelijkheden om te voorkomen dat besluitvorming stroperig wordt of politieke scherpte verloren gaat. De keuze voor een raadsakkoord hangt daarom sterk af van de lokale politieke cultuur en de bereidheid van partijen om samen te werken. In de Wolden is het raadsbredeprogramma niet echt een zuiver raadsakkoord, meer een fase in het formatieproces waarbij alle partijen inbreng mogen hebben. Het is interessant om te laten checken:

  1. Hoeveel punten van het raadsbredeprogramma zijn ook (100%) terug te vinden in het collegeprogramma?
  2. Hoeveel punten van het collegeprogramma zijn in 22-26 gerealiseerd?
  3. Heeft het programma tot meer samenwerking, minder strijd en beter politiek debat geleid?

Relevante bronnen

Voor een diepere duik in de afwegingen kun je de volgende bronnen raadplegen: